Robert Schuman

60 lat Deklaracji Schumana

9 maja 1950 roku rząd francuski w swej uroczystej deklaracji wybrał zjednoczoną Europę. Europę ocaloną od hitleryzmu, od komunizmu, Europę uwolnioną od bratobójczych i daremnych walk, Europę, która odważnie i zdecydowanie zaangażowała się we wspólnotową drogę, Europę – gwaranta dobrobytu, bezpieczeństwa i pokoju – tak ogłoszenie Planu wspominał Robert Schuman („Dla Europy”, 2004, ZNAK)

Tego dnia w Sali Zegarowej francuskiego ministerstwa spraw zagranicznych dwustu dziennikarzy czekało w napięciu na Roberta Schuman. W końcu minister spraw zagranicznych drżącym głosem odczytał założenia projektu, który zmienił historię kontynentu i świata. Dlaczego projekt, który w pierwszej chwili jawił się jako propozycja powołania gigantycznego międzynarodowego kartelu zajmującego się wydobyciem węgla i produkcją stali był tak przełomowy?

Czas, w którym Schuman ogłosił swój program był szczególny. Tuż po wojnie Europa była wyczerpana i wciąż podzielona na dwa zwalczające się obozy - Wschód i Zachód. Nie istniały jeszcze wspólne europejskie instytucje łączące odmienne narody. Wprawdzie wśród polityków pojawiały się idee wspólnoty europejskiej – powołano m.in. międzypaństwowe unie celne czy zajmującą się demokracją i prawami człowieka Radę Europy – ale znaczna część zwykłych ludzi znała inne narody wyłącznie z wojen, postrzegając sąsiadów jako dawnych bądź obecnych wrogów, czy po prostu jako armie okupacyjne. Historia francusko-niemieckiego konfliktu nie sprowadzała się jedynie do pierwszej i drugiej wojny światowej, trwała niemal nieprzerwanie od stuleci.

W tamtym okresie poczucie tożsamości europejskiej opierało się na wspólnym doświadczeniu II wojny światowej i – szczególnie na Zachodzie - na obawie przed ekspansją komunizmu, wywołaną choćby zamachem stanu w Czechosłowacji czy blokadą Berlina (1948). Nawet wśród europejskich liderów politycznych przekonanych o słuszności zacieśniania więzów międzynarodowych nie było zgodności. Ścierały się dwie wizje przyszłości Europy: narodowa i federalistyczna.

Zwolennicy tej pierwszej (wśród nich był m.in. brytyjski premier z okresu wojny Winston Churchill) opowiadali się za współpracą na poziomie rządów poszczególnych państw, które zachowałyby swoją suwerenność. Federaliści (m.in. belgijski premier Paul-Henri Spaak) chcieli z kolei wprowadzenia wspólnych instytucji o charakterze ponadpaństwowym jak ogólnoeuropejską władzę ustawodawczą i wykonawczą. Jak widać, dzisiejsza Unia Europejska, z parlamentem i ujednoliconym prawodawstwem, bliższa jest tej drugiej wizji. Tak też o Europie myślał Schuman.

Plan Monneta

Idea współpracy gospodarczej między Francją a Niemcami miała już pewną bazę i nie była zupełnie irracjonalnym pomysłem – w Europie istniał klimat dla zmian. Projekt, który wszyscy znamy jako plan Roberta Schumana, w rzeczywistości opracowany został przez Jeana Monneta (1888-1979), francuskiego urzędnika Ligi Narodów, komisarza ds. planowania gospodarki.

Już podczas drugiej wojny światowej Monnet przygotował plan pojednania francusko-niemieckiego opartego na wspólnym zarządzaniu węglem i stalą – surowcach, które wówczas kojarzyły się z wyścigiem zbrojeń. Trzymał go w szufladzie, czekając aż nadejdzie dogodny moment, by uzyskać przychylność społeczności międzynarodowej, a przede wszystkim – przychylność władz francuskich. Jean Monnet wspominając ten okres pisał: Potrzebowałem kogoś, kto miał władzę i miałby odwagę się nią posłużyć, żeby niespodziewanie wprowadzić tak wielką zmianę. Na 10 maja 1950 roku została zaplanowana konferencja z udziałem zachodnioeuropejskich ministrów spraw zagranicznych – nadarzyła się okazja aby zaprezentować na tym forum francuską inicjatywę.

Pomysł Monneta doskonale wkomponował się w idee francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana (1886-1963), polityka związanego z proeuropejską, chrześcijańsko-demokratyczną partią Ludowego Ruchu Republikańskiego. Polityka Schumana miała dwa główne cele: pojednanie francusko-niemieckie oraz zapewnienie pokoju w całej Europie. Wizja Schumana płynęła z jego głębokiej wiary, z filozofii personalizmu chrześcijańskiego, kładącej nacisk na poszanowanie godności ludzkiej, demokracji i praw człowieka. Dużą rolę w kształtowaniu jego poglądów odegrały także doświadczenia osobiste – Schuman wychowywał się w Luksemburgu, studiował w Niemczech, a karierę polityczną związał z Francją. Sam o sobie mówił: Luksemburczyk z urodzenia, wykształcony w Niemczech, rzymski katolik z przekonania i Francuz z serca.

Monnet znał zarówno te osobiste doświadczenia, jak i polityczne credo Schumana. Gdy więc premier Republiki Francuskiej George Bidault (1899-1983) zignorował jego pomysł, Monnet od razu zwrócił się do Schumana. Ten, gdy tylko zaakceptował ideę Monneta, działał błyskawicznie. Do projektu zdołał przekonać niemieckiego kanclerza Konrada Adenauera (1876-1967), jeszcze zanim dowiedział się o nim rząd i parlament francuski.

Również Amerykanie dowiedzieli się o nowej europejskiej koncepcji gospodarczej jeszcze przed jej publicznym ogłoszeniem. Dean Acheson (1893-1971), sekretarz stanu USA poparł inicjatywę, co nie od razu było oczywiste. Acheson w swoich pamiętnikach wspomina, że początkowo bardzo obawiał się, że inicjatywa Monneta i Schumana to próba powołania wielkiego kartelu węglowo-stalowo i niewybaczalny grzech złamania prawa konkurencji i wolności rynku, o które tak dbali Amerykanie.

Po kilku dniach pracy nad projektem Monneta, Schuman przedstawił go publicznie, proponując, zaledwie pięć lat po zakończeniu wojny, dotychczasowym wrogom, Niemcom i Francji, ścisłą współpracę. Wygłoszona 9 maja 1950 roku deklaracja zawierała propozycję utworzenia wspólnoty europejskiej opartej na przemyśle ciężkim, wspólnym zarządzaniu wydobyciem węgla i produkcją stali. Miała nad tym czuwać specjalnie do tego celu powołana Wspólna Wysoka Władza.

Partnerzy, już nie wrogowie

Choć obszar geograficzny porozumienia był stosunkowo niewielki, obejmował w końcu jedynie Zagłębie Ruhry i Saary, to jego znaczenie polityczne było ogromne. Żeby w pełni docenić rangę, niezwykłość, a także odwagę tego projektu, warto sobie uświadomić, że tuż po drugiej wojny światowej poważnie rozważano możliwość rozwiązania problemu niemieckiego poprzez zniszczenie jego przemysłu i przeobrażenie go w kraj rolniczy.

Choćby z tego względu pomysł zaproszenia Niemiec do międzynarodowej współpracy był niezwykły. Przełomowe było postawienie stałych wrogów w roli współpracowników, a wciągnięcie do tego kolejnych krajów wzmocniło politycznie blok zachodni, co w sytuacji zimnej wojny było nie do przecenienia.

Twórcy Planu pisali o tym tak: Umieszczenie produkcji węgla i stali pod wspólnym zarządzaniem, zapewni natychmiastowe powstanie wspólnych fundamentów rozwoju gospodarczego, pierwszego etapu Federacji Europejskiej, i zmieni los tych regionów, długo skazanych na wytwarzanie wojennego oręża, którego były najdłużej ofiarami.

Oprócz Niemiec i Francji do wspólnoty zaproszono Belgię, Luksemburg, Holandię, Włochy i Wielką Brytanię. Włochy i kraje Beneluksu szybko przyjęły projekt. Wielka Brytania pozostała sceptyczna i dołączyła do europejskiej struktury dopiero w latach 70. XX wieku.

Trudne początki

Uzyskanie akceptacji francuskiego parlamentu nie było proste. Dla komunistów koncepcja wciągnięcia Niemiec we wspólny europejski projekt była niewyobrażalna – wzmacniało to bowiem także blok zachodni. Z kolei dla gaullistów idea europejskiej wspólnoty wydawała się nie do przyjęcia ze względu na jej ponadnarodowy charakter. Ostatecznie projekt przeszedł w drugim głosowaniu dzięki poparciu socjalistów.

Na efekty Planu Schumana nie trzeba było długo czekać – dwa lata po jego ogłoszeniu powstała oparta na sześciu państwach Europejska Wspólnota Węgla i Stali, a w roku 1957 Europejska Wspólnota Gospodarcza oraz Euratom – podstawy funkcjonujących do dziś instytucji europejskich.

Pragmatyzm decyzji gospodarczych miał służyć wytworzeniu wspólnoty państw i narodów, obywateli i ludzi. Ojcowie założyciele wspólnot europejskich mieli mądrość postulowania zmian stopniowych, nie szukając efektownych przemian rewolucyjnych, ale zmieniając to, co trzeba było zmienić, aby zachować to co należało zachować – pisał prof. Bronisław Geremek we wstępie do „Dla Europy”, ZNAK 2004

Z perspektywy 60 lat bez wahania można powiedzieć, że współczesna Unia Europejska, zrzeszająca 27 państw o wspólnych regulacjach rynkowych, stopniowo wprowadzająca wspólną walutę zaistniała dzięki planowi Roberta Schumana. Dlatego podczas szczytu przywódców UE w Mediolanie w 1985 r. zdecydowano obchodzić 9 maja jako Dzień Europy – dzień deklaracji pokoju.

Anna Radwan-Röhrenschef

Różności

O Schumanie powiedzieli…

Spotkanie z Schumanem tak wspomina Jan Kułakowski:

Zostałem przedstawiony Robertowi Schumanowi, kiedy jeszcze był ministrem spraw zagranicznych. Był to człowiek bardzo skromny, nie mieszkał w wielkich hotelach. W Strasburgu zatrzymywał się w hotelu l’Union, w którym ja też zawsze mieszkałem, gdy tam przyjeżdżałem. Ten hotel już dzisiaj nie istnieje. Gdy wracałem wieczorem, czasami zamawiałem przed spaniem kieliszek czegoś. Tam nie było baru, zamawiało się po prostu u portiera i się stało przy recepcji.

Więcej:

Literatura

Wybrana literatura na temat Roberta Schumana:

Więcej:

Podmioty noszące imię Schumana

W Europie działają ośrodki akademickie oraz fundacje noszące imię Roberta Schumana, są to między innymi:

Więcej:

Z wizytą w domu Schumana

W Scy-Chazelles na wzgórzu Saint-Quentin w pobliżu Metz, dom Roberta Schumana góruje nad doliną rzeki Moselle. Posiadłość rodzina Schumana kupiła w 1926 roku jako dom wakacyjny. W 1947 roku Schuman przeprowadził się tu na stałe.

Więcej:

Treść Planu Schumana

Deklaracja wygłoszona 9 maja 1950 roku przez Roberta Schumana na konferencji prasowej, która odbyła się o godzinie 16.00 w Sali Zegarowej pałacu przy Quai d’Orsay w Paryżu:

Więcej:

Czym jest plan Schumana

Dziewiątego maja 1950 roku rząd francuski w swej uroczystej deklaracji wybrał zjedoczoną Europę. Europę ocaloną od hitleryzmu, dzięki nieujarzmionej energii Winstona Churchilla, od komunizmu, dzięki przewidującej inicjatywie George’a Marshalla, Europę uwolnioną od bratobójczych i daremnych walk, Europę, która odważnie i zdecydowanie zaangażowała się we wspólnotową drogę, Europę-gwaranta dobrobytu, bezpieczeństwa i pokoju – pisał w swej książce Dla Europy Robert Schuman.